İnsan Ne Zaman Yaşlanır? Yaşlılık Nedir?

Yaşlanma ve yaşlılık kavramı aslında oldukça karmaşık bir olgu. Biyolojik yaşlanma tek başına yaşlılık göstergesi değil. Her şeyden önce bunu söylemek gerekli diye düşünüyorum. Yaşlanma öznel bir deneyimdir, kronolojik takvim yaşı insanın yaşlanmasında tek başına belirleyici olmaz. Farklı birçok faktörün etkisi yaşlanmanın kişiye özel etkisini değiştirir. Parmak izi gibi eşsizdir yaşlanma. Çünkü o güne kadar yaşadığınız hayatın sosyal, fiziksel ve psikolojik faktörleri yaşlanmanın her insanda farklı deneyimlenmesine sebep olur.

Sosyal, fiziksel ve psikolojik faktörler derken ne kastediyorum? Sosyal faktörler sizin nerede yaşadığınız, ait olduğunuz toplumun alışkanlıkları, hayata dair ne kadar aktif olduğunuz, fiziksel faktörler bedeninizi ve zihninizi ne kadar aktif kullandığınız, çalışma hayatınızda masa başı veya fiziksel güç gerektiren bir iş yapmanız, stres düzeyleriniz, ne yiyip ne içtiğiniz, ve psikolojik faktörler (çok geniş ama tek cümleyle ifade etmem gerekirse) 'şu an olduğunuz kişiden memnun olup olmadığınız'.

Bu değişkenler her birimizde farklı olduğu için yaşlılığı deneyimlememizi de eşsiz kılıyor. Bu sebeplerle 70 yaşında her sabah sahilde koşan birini de görebiliyoruz; 30'lu yaşlarında desteğe olan insanları da. Ek olarak yaşlanma; algısal olarak fiziksel ve kronolojik bir olgu olarak öğrendiğimiz, öyle öğretilegelmiş bir kavramdı ama yaşlanma ve yaşlılık bugün çok farklı bir yerde çok farklı anlamlar ifade ediyor. Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçtiğimizden beri çok şey değişti.

Yerleşik hayata geçip tarım toplumu kuran atalarımızla bugünün endüstriyel toplumlarını şöyle bir kıyaslarsak; teknolojinin geliştiği yaşam sürelerinin o dönemlere göre iki katına çıktığı zamanlardayız. Geçtiğimiz yüzyılda gelişim sınıflandırması çocuk-genç-yetişkin-yaşlı olarak yapılmaktaydı, beklenen yaşam süresi ortalama 50 yılın altındaydı. O dönemler 65 yaş üzeri bireylerin sayısı toplam nüfusun %5'i civarındaydı.

Sanayileşme ve özellikle sağlık alanındaki teknolojik gelişmeler doğurganlığın azalmasına, küçük yaşta ölümlerin azalmasına, birçok hastalığın iyileştirilebilmesine yol açtı. Fiziksel güç gerektiren birçok iş için beden gücü yerine makineler kullanılmaya başlandı. Zihinsel güç gerektiren yeni çalışma alanları oluştu. Dolayısıyla yaşam süreleri uzadı.

Yakın gelecekle ilgili projeksiyonlarda Birleşmiş Milletler Sosyal ve Ekonomik İşler Dairesi raporlarında şu an 76 milyon olan 65 yaş üstü birey sayısının 2050'de 1,6 milyara ulaşması öngörülmekte. Bu kadar büyük değişimler; yaş kategorilerinin güncellenmesi gerekliliği ve yaşlanmaya bakış açısının değişimini doğal olarak beraberinde getirdi. Günümüzde hayatın ritmi, sorumluluklar vb. açısından bakıldığında yaşlılığın skalası ya da tanımı da değişti.

Başından beri endüstri toplumu diyoruz ama aslında onu da geçtik; artık uzay çağını yaşadığımız, yapay zekayı konuştuğumuz hatta gündelik hayatımızda kullandığımız günümüzde kronolojik yaş tanımı dışındaki birçok parametre kendini yeniledi elbette. Bugün üniversiteyi 22-23 yaşında bitirdiğimizi varsayalım ve iş arıyoruz. Bizden neler isteniyor; yüksek lisans bazen doktora, 5 yıllık iş tecrübesi — e kaç olduk, ben kariyerimde ortalama bir yere geldim artık terfi edip iyi bir yere gelebilirim dediğimizde? Ya da kendi işimle ilgili tecrübe sahibiyim artık büyüyebilirim demek için 35-40 yaş gerekli değil mi? 40 yaşta yeni başlıyoruz aslında veya yeniden başlıyoruz yaptığımız işten farklı bir alana geçip her şeye sil baştan.

Zaten yaşam sürelerimiz de uzamıştı sanayi devrimi ve teknolojik gelişmelerle; yaşlılık yapısal bir değişime uğradı. İnsan gücünün yerini makineler almaya başladı. Zihin gücü ve deneyim hiç olmadığı kadar değerli oldu. Böylece Dünya Sağlık Örgütü'nce kronolojik olarak yapılmış olan 60-74 yaş arası yaşlılık, 74 ve üzeri ileri yaşlılık skalası bir anlam ve işlev ifade etmemeye başladı. Dünyada yaşlı diye tanımlanan yaş skalası; beyaz yaka iş grubunda yönetici pozisyonunda en çok güvenilenler oldu örneğin. Yaşlılık üzerine yapılmaya başlanan çalışmalarda aslında bu noktada derinlik kazanmaya başladı.

Bunlarla beraber yaşlı tanımının; toplumdan topluma değişiklik göstermesi ve sadece kronolojik skalanın yeterli bilgi vermemesi yaşlılığın 4 farklı kategoride incelenmesi gerekliliğini ortaya koydu. Kronolojik, fiziksel, sosyal ve psikolojik yaşlanma.

Bir sonraki blog yazımda yaşlanmanın çeşitlerinden bahsediyor olacağım.